TIRANA (Shqipëri), Korrik 27 (SeeNews) – Bursa Shqiptare e Titujve ALSE, bursa e parë private e titujve në vend, në të cilën janë tregtuar vetëm tituj qeveritarë, shpreson që të shohë në fund të vitit listimin e parë të Obligacionit korporativ, u shpreh për SeeNews drejtori ekzekutiv Artan Gjergji.

Bursa ALSE ka kryer disa ndryshime në rregulloret e saj për të lejuar tregtimin e titujve të emetuar me ofertë private në platformën e bursës, me shpresën e krijimit të mundësisë se emetimit në periudhën Shtator-Tetor, u shpres Z. Gergji për SeeNews gjatë një eventi javën e shkuar ku u lançua një platformë online lidhur me publikimin e të dhenave ditore nga fondet e investimit dhe pensioneve vendas.

“Ne e shohim platformën e re si hapin e parë në tërheqjen e më shumë investitorëve, krijimin e besimit, rritjen e ndërgjegjësimit dhe ofrimin e transparencës”, u shpreh z. Gjergji.
“Shpresojmë që në vjeshtë arkitektura që mbulon shërbimet e pas-tregtimit për tregun e titujve vendas do të jetë gati”, shtoi ai.

Bursa ALSE është licensuar në Korrik 2017 si bursa e pare e titujve në vend. Që nga fillimi i funksionimit në Shkurt 2018, vetëm titujt e qeverisë janë tregtuar në bursë për arsye se ka munguar infrastuktura, u shpreh z. Gjergji.

“Pavarësisht ekzistencës së AFISaR, depozitarit të titujve të borxhit të qeverisë të administruar nga banka qëndrore, ne na ka munguar një depozitar qëndror për titujt e biznesit. Tashmë depozitari qëndor i quajtur Rregjistrari Shqiptar i Titujve (ALREG) është licencuar si nga rregullatori financiar ashtu dhe nga banka qëndrore si sistemi i shlyerjes së titujve. Aktualisht ALREG është duke kryer integrimin e sistemit të tij me sistemin RTGS të bankës qëndrore”, u shpreh z. Gjergji. “Sapo ky proces të përfundojë, n do të jemi teknikisht gati”.

Z. Gjergji gjithashtu u shpreh se rregullatori financiar është duke punuar me Ministrinë e Financës për të identifikuar kompanitë në pronësi të shtetit të cilat kanë bilanc që plotëson kriteret e nevojshme për t’u listuar në bursë.

Përsa i përket ALSE, janë identifikuar disa kompani të mëdha që po tentohet të nxiten drejt listimit në bursë.

Bursa ALSE është themeluar nga Banka Credins dhe Banka Amerikane e Investimeve (ABI Bank), banka me seli në Tiranë të cilat zotërojnë respektivisht nga 45.59% të aksioneve dhe AK Invest, një nga institucionet më të mëdha financiare jo-bankë e cila zotëron 8.82% të aksioneve. Banka Credins dhe ABI Bank zotërojnë 15.3% dhe 5.1% të totalit të aseteve në sistemin banker të Shqipërisë.

Një pikë kryesore në axhendën e Burses ALSE është bashkëpunimi rajonal.

Në momentin që do të jetë plotësisht funksionale, Bursa ALSE është e hapur për cdo lloj bashkëpunimi ndërkombëtar duke përfshirë pjesmarrjen në platformat e tregtimit rajonal si SEE Link të lancuar nga bursat e Bullgarisë, Maqedonisë së Veriut dhe Kroacisë dhe të mbështetura nga Banka Europiane për Rikonstruksion dhe Zhvillim, u shpreh z. Gjergji.

Më tej, vitin e fundit, ALSE nënshkroi një marrveshje për shpërndarjen e të dhënave në kohë reale me Bursen e Vienës. Sipas kësaj marrveshje, investitorët institucional në më shumë se 88 shtete do të kenë akses në të dhënat e Bursës ALSE në fund të ditës.

Burimi: SeeNews

Blodin Çuçi, President, Shoqata e Tregtimit të Titujve në Shqipëri

Dy vitet e fundit kanë pasur zhvillime të rëndësishme për tregjet financiare, shoqëruar me rritjen e kërkesës së korporatave me pozicion të konsoliduar, për të emetuar obligacione me ofertë private, rritje të kërkesës së investitorëve për t’u bërë pjesë e investimeve të tilla si dhe plotësimi i kuadrit ligjor në disa aspekte.

Blodin Çuçi, President i Shoqatës së Tregtimit të Titujve nënvizon se janë pikërisht këto elemente, ashtu sikurse shtimi i lojtarëve të rinj në treg dhe hapja e Bursës Shqiptare që tregojnë për përmirësim të infrastrukturës së tregtimit dhe që shtrojnë rrugën për në vazhdim.

Ai nënvizon se ndoshta stimuli praktik i nxitjes së këtij tregu është futja në lojë e kompanive publike, duke i bërë aktive në listime në bursë apo emetime obligacionesh dhe që financimi i projekteve të tyre të zhvillimit do të ishte një bazë e mirë për zhvillimin e tregjeve financiare.

 

Si shfaqet aktualisht dinamika e tregut të kapitaleve në vend në këndvështrimin tuaj? A flasim dot për një treg të mirëfilltë kapitalesh?

Ndonëse në dy vitet e fundit, tregu i kapitaleve në vend ka pësuar ndryshime të rëndësishme në këndvështrimin e risive institucionale dhe pjesëmarrësve në të, me plot bindje mund të themi që tregu financiar në Shqipëri është ende në një fazë embrionale dhe ende prapa tregjeve të kapitaleve në rajon. Për ta bërë më të qartë për lexuesin, në këndvështrimin e risive të tregjeve financiare kanë ndodhur një sërë ndryshimesh në drejtim të përmirësimit të infrastrukturës së tregtimit.

Së pari, nëpërmjet hapjes së ALSE – Bursa Shqiptare e Titujve, korporatat shqiptare mund të fillojnë të drejtohen drejt formave alternative të financimit nëpërmjet emetimit të obligacioneve ose aksioneve. Në këndvështrimin e zhvillimit të tregut, plotësimi i kuadrit legjislativ për hapjen e Bursës dhe fillimin e operacioneve të saj përbën një hap tejet të rëndësishëm drejt ofrimit të shërbimeve të emetimit dhe tregtimit të titujve në tregun shqiptar. Korporatat shqiptare tashmë kanë një platformë të plotë ku mund të drejtohen për të financuar operacionet ose investimet e tyre.

Së dyti, në tregjet financiare në vend po vihet re, jo vetëm një kërkesë e rritur e korporatave të shëndosha për të emetuar obligacione me ofertë private, por kjo kërkesë është edhe materializuar nëpërmjet emetimeve të tyre. Vetëm në 5-mujorin e parë të vitit, ndonëse impakti i COVID-19 ka ngadalësuar proceset, kanë emetuar me sukses obligacione apo janë në proces emetimi 3 institucione të rëndësishme financiare në vend, si Union Bank, Banka Credins dhe Fibank Albania.

Në të tria këto emetime vihet re një kërkesë në rritje e investitorëve, çka tregon për një ekses likuiditeti në treg dhe një mungesë e alternativave të investimit. Në total, vlera e obligacione të emetuara me ofertë private nga institucione financiare apo korporata ka arritur në rreth 65 milionë euro.

Së treti, në tregun e shërbimeve financiare janë shtuar edhe disa lojtarë të rinj, çka tregon një interes të shtuar nga publiku për shërbime financiare të investimit dhe tregtimit të titujve. Tregut të fondeve të investimeve dhe pensioneve i është shtuar shoqëria e re e administrimit të fondeve të pensioneve vullnetare dhe fondeve të investimeve Albsig Invest, duke e çuar në 4 numrin e shoqërive të administrimit të tyre. Në treg aktualisht në këtë fushë po operon edhe Sigal. Ndërkohë është rritur edhe numri i shoqërive komisionere që po operojnë në bursë, si tregtarë të titujve.

Së katërti, në aspektin e legjislacionit ky vit është shoqëruar me miratimin nga Parlamenti të një pakete prej 3 ligjesh shumë të rëndësishëm për zhvillimin e tregjeve financiare. “Për shërbimet e pagesave”, ligji për “Sipërmarrjet e investimeve kolektive” dhe Ligji për “Tregjet e Kapitaleve”. Të tre këto ligje shënojnë një hap të rëndësishëm përpara drejt zhvillimit të tregjeve financiare.

Ndonëse këto hapa legjislative, të ndërmarra nga autoritetet përkatëse mbikëqyrëse dhe përpjekjet e institucioneve financiare ose korporatave private janë të rëndësishëm drejt zhvillimit të tregjeve financiare, ky treg aktualisht nuk po ofron potencialin e duhur në mbështetje të zhvillimit të përgjithshëm ekonomik.

Çfarë pritet të sjellë ligji i ri i miratuar mbi tregun e kapitaleve, si e vlerësoni atë në kontekstin risive që sjell dhe hallkave që shton?

Në radhë të parë, kjo nismë ligjore, më se e domosdoshme, është një hap shumë i rëndësishëm përpara në këndvështrimin e rregullimit të funksioneve të lojtarëve të tregut financiar, plotësimin e gjithë kuadrit funksional të operatorëve të tregut. Nga ana tjetër, ligji adreson duke përafruar standardet europiane në drejtim të mbrojtjes së investitorit.

Nëse do ta analizonim fokusin e këtij ligji do të theksonim, ndër të tjera, tre elemente lehtësuese dhe stimuluese të zhvillimit të tregjeve financiare.

i. përafrimi i legjislacionit komunitar, i cili nga njëra anë përmban standardet dhe praktikat më të mira komunitare në këtë fushë, sidomos për sa i përket mbrojtjes së investitorit.

ii. plotësimin e kuadrit të plotë të aktiviteteve të tregjeve financiare nëpërmjet përfshirjes dhe rregullimit të operatorëve të rinj si: Agjencitë e renditjes, platformat multilaterale të tregtimit dhe Platformat e organizuara të tregtimit.

iii. lehtësimin e procedurave të emetimit për obligacione dhe aksione duke përshtatur direktivën komunitare të prospektusit.

Vlen për t’u theksuar se lehtësimet e parashikuara në ligj në këndvështrimin e përgatitjes së prospektusit të plotë apo përjashtimi nga ky prospektus i plotë dhe bërja e akt-ofertës për disa kategori të caktuara emetimesh është një faktor me impakt të drejtpërdrejtë në lehtësimin e qasjes së emetuesve në tregjet e kapitaleve.

Si mund të nxitet më tej zhvillimi i këtij tregu dhe rritja e pjesëmarrësve në të?

Duke analizuar hapat e zhvillimit të tregjeve financiare në rajon dhe botë dhe duke i krahasuar ato sipas fazës ku ndodhet Shqipëria, për zhvillimin e shëndoshë të tyre do të duhet të fillojë përfshirja e kompanive publike në tregjet financiare, nëpërmjet emetimit të obligacione apo listimit të tyre dhe emetimit të aksioneve.
Si vendet e rajonit, ashtu edhe përvoja ndërkombëtare ka treguar se për ekonomitë në zhvillim është e përshtatshme që stimuli praktik i zhvillimit të tregjeve financiare të nisë nga kompanitë publike, ku dhe besimi i publikut është në nivele më të larta.

Për të bërë një shembull potencial të politikave konkrete në kuadër të zhvillimit të tregjeve financiare në ambientin shqiptar, një ndër kompanitë me potencial për t’u përfshirë në tregjet financiare është KESH-Korporata Elektroenergjetike Shqiptare.

Nga njëra anë, benefiti për publikun nga emetimi i obligacioneve të kësaj korporate do të ishte diversifikimi i portofolit të tyre, nëpërmjet investimit në këtë korporatë publike, ndërsa nga ana tjetër, për vetë korporatën do të sillte benefite imediate në financimin e projekteve afatgjata të saj me norma më të ulëta interesi. Do të ishte pikërisht publiku, i cili do të krijonte një spirale rritëse dhe mbështetëse për financimin e korporatës, duke ulur koston e saj të financimit.

Korporatat e shëndosha publike, të zotëruara nga shteti janë ende të shumta dhe financimi projekteve të zhvillimit të tyre nëpërmjet emetimit të obligacioneve ose aksioneve, do të përbënte një bazë të mirë për pikënisjen konkrete të zhvillimit të tregjeve financiare.

Cilët janë faktorët frenues të këtij tregu aktualisht?

Një ndër faktorët frenues më të rëndësishëm është mungesa e edukimit financiar. Sondazhet tregojnë se penetrimi i pamjaftueshëm i njohurive financiare në publikun e gjerë është shqetësues.
Shoqata e Tregtimit të Titujve, së bashku me Shoqatën e Bankave, Shoqatën e Fondeve të Pensioneve Vullnetare dhe Fondeve të Investimeve, Shoqatën e Siguruesve, Shoqatën e Mikrofinancës, Junior Achievemnet Albania, Partners Albania, etj., në një grupim prej më shumë se 13 shoqatash ka krijuar 2 vite më parë Rrjetin Kombëtar të Edukimit Financiar (ANFE) duke njësuar përpjekjet për një edukim financiar të shëndoshë të publikut të gjerë.

Një ndër objektivat kryesorë të ASTA dhe ANFE mbetet krijimi i një strategjie kombëtare të edukimit financiar, e cila do të adresonte në mënyrë të strukturuar dhe afatgjatë problematikat e shumta të publikut shqiptar.
Një tjetër faktor frenues në zhvillimin e shëndoshë të tregjeve financiare është edhe mungesa e transparencës financiare të korporatave shqiptare dhe informaliteti i lartë në ekonomi.

Ndonëse disa nga korporatat e shëndosha financiare shqiptare kanë kuptuar benefitet afatgjata të tregjeve financiare dhe po krijojnë standarde të qeverisjes së korporatave me transparencë të lartë, ende mungon një perceptim i gjerë në ambientin shqiptar se informaliteti është një faktor pengues në zhvillimin e qëndrueshëm të vetë korporatave.

Pra ndonëse kuadri legjislativ është i plotë dhe operatorët e tregut janë të mirëmbikëqyrur dhe funksionalë, si edukimi financiar i pamjaftueshëm ashtu edhe informaliteti i lartë, janë faktorë pengues në zhvillimin e qëndrueshëm të tregjeve financiare në Shqipëri.

Në strategjitë afatgjata të zhvillimit të tregjeve financiare duhen padyshim adresuar këto problematika, në mënyrë të strukturuar. Ndërkohë, në strategjitë afatshkurtra të zhvillimit duhen konceptuar politika qeveritare të përfshirjes së korporatave publike në tregjet financiare nëpërmjet emetimit të obligacioneve ose aksioneve. Kjo qasje strategjike afatshkurtër do të japë impaktin e saj, si në rritjen e njohurive financiare nëpërmjet njohjes së publikut të gjerë me këto instrumente, krijimit dhe konsolidimit të besimit të publikut në tregjet financiare dhe zhvillimin e shëndoshë të tyre.

Kompanitë publike

Për të bërë një shembull potencial të politikave konkrete në kuadër të zhvillimit të tregjeve financiare në ambientin shqiptar, një ndër kompanitë me potencial për t’u përfshirë në tregjet financiare është KESH-Korporata Elektroenergjetike Shqiptare. Nga njëra anë, benefiti për publikun nga emetimi i obligacioneve të kësaj korporate do të ishte diversifikimi i portofolit të tyre, nëpërmjet investimit në këtë korporatë publike, ndërsa nga ana tjetër, për vetë korporatën do të sillte benefite imediate në financimin e projekteve afatgjata të saj, me norma më të ulëta interesi.

 

Burimi: Revista Monitor

Një ligj i ri për tregjet e kapitalit synon që të plotësojë boshllëqet e hasura në tregun shqiptar, si dhe plotësimin e tij me të gjithë hallkat e nevojshme të funksionimit dhe mbikëqyrjes.
Por, teksa është bërë plotësimi i gjithë elementeve të zhvillimit në letër dhe ka një rritje të interesit edhe nga brokera, këshillues e fonde investimi që licencohen nga Autoriteti i Mbikëqyrjes Financiare, ajo që mungon janë stimujt konkretë ligjorë dhe fiskalë. Aktorë të tregut shprehen se Shqipëria mund të marrë modele të gatshëm të provuar të suksesshëm, për t’i zbatuar në praktikë, ashtu sikurse duhet të nxisë së pari listimin e kompanive publike. Tregu i kapitalit dominohet nga tregu primar i letrave me vlerë të qeverisë dhe segmente të tjera të tij, si tregu sekondar, fondet e investimit dhe fondet e pensioneve vullnetare, që kanë ende ecuri modeste, çka do të thotë se potenciali i pashfrytëzuar mbetet i lartë.

Nga Nertila Maho

Për vendet në zhvillim, ku bën pjesë edhe Shqipëria, ka një “përpëlitje” të vazhdueshme për të gjetur burime të reja ku të mbështesin rritjen. Kjo nuk vlen vetëm në panoramën e gjerë të mbulimit të deficiteve buxhetore, por zgjatet në të gjitha hallkat e institucionale, kompanitë publike, ato private, e deri tek individët.

Mungesa e një tregu të mirëfilltë kapitali, plotësuar me të gjithë elementet përbërëse të tij, e bën më të vështirë zgjedhjen për të dyja palët, si për ata që duan të investojnë dhe të përfitojnë nga instrumente financiare më të diversifikuara, ashtu edhe për ata që duan të financohen përmes tyre për t’u rritur e për t’u përmirësuar. Dy vitet e fundit kanë qenë domethënës për hapat që janë hedhur dhe kjo shihet në disa aspekte.

Së pari, në plotësimin e kuadrit ligjor me elementet dhe hallkat e nevojshme për të pasur një treg kapitali të mirëfilltë.
Së dyti, ka investime në platforma në shërbim të tij.
Së treti, ka rritje të numrit të aktorëve përbërës që do të thotë se potenciali është aty, edhe pse i shfrytëzuar në minimum.
Së katërti, është pjekuria e disa kompanive private që kanë konsoliduar pozicionin e tyre në treg dhe kanë përputhur standardet e tyre të raportimit financiar, duke ofruar më shumë transparencë.

Pjesa finale që mbetet për t’u plotësuar është gjetja e mënyrave për ta nxitur pjesëmarrjen në këtë treg dhe testi i parë, sipas ekspertëve, duhet të jetë pjesëmarrja e aktive e kompanive publike për t’u ndjekur më pas nga privatët. Paralelisht me këtë, nënvizohet se duhet të vijohet me edukimin financiar që mbetet ende i vakët e për rrjedhojë, frenues.

Plotësohet kuadri ligjor, çfarë sjell ligji i ri

Pas raundesh të tëra konsultimesh, Ministria e Financave dhe Ekonomisë propozoi një projektligj “Për tregjet e kapitalit”, që tashmë ka kaluar disa hallka miratimi dhe mbetet për t’u dekretuar nga Presidenti.
Por çfarë sjell në fakt miratimi i këtij ligji? Në thelb, qeveria ka argumentuar se miratimi i tij synon rritjen e potencialit për zhvillimin e tregjeve të kapitalit, pasi rritet mundësia që emetuesit të gjejnë kapital dhe të financojnë ekonominë, rriten mundësitë për investitorët për fitime më të mira, rriten mundësitë për ndërmjetësit, rritet rentabiliteti i infrastrukturës së tregjeve të kapitalit.

Ky ligj zëvendëson atë “Për titujt” të vitit 2008, që paraqiste boshllëqe sa i takon formës që kishte marrë tregu dhe nevojës për ta rregulluar dhe për ta nxitur atë. Ashtu si një pjesë e mirë e kuadrit ligjor shqiptar, ai është i përputhur me direktivat europiane dhe standardet ndërkombëtare. Paralelisht me kërkesat për tregun, saktësimin e instrumenteve financiarë, mbrojtjen e investitorëve, ligji i jep atribute të reja Autoritetit të Mbikëqyrjes Financiare, duke ia përshtatur kompetencat sipas kërkesave të kohës.

Tregu plotësohet me hallka të reja, si platforma shumëpalëshe të tregtimit apo MFT, platforma e organizuar e tregtimit OTF, Depozitarin Qendror të Titujve, si dhe Agjencinë e Vlerësimit të Rrezikut të Kreditit.
“Kjo iniciativë ligjore, më se e domosdoshme, është një hap shumë i rëndësishëm përpara në këndvështrimin e rregullimit të funksioneve të lojtarëve të tregut financiar, plotësimin e gjithë kuadrit funksional të operatorëve të tregut.

Nga ana tjetër, ligji adreson duke përafruar standardet europiane në drejtim të mbrojtjes së investitorit” shprehet Blodin Çuçi, President i Shoqatës së Tregtimit të Titujve në Shqipëri (ASTA). “Krijimi i një tregu kapitalesh funksional, është shumë i rëndësishëm për zhvillimin ekonomik të një vendi. Ai është një burim financimi për kompanitë me kapital privat dhe ato me kapital shtetëror si dhe një mënyrë e mirë për të tërhequr investimet e huaja në vend”, thotë ministrja e financave dhe ekonomisë, Anila Denaj.

Ecuria nga tregu i letrave me vlerë te pensionet vullnetare

Ankandet e letrave me vlerë të qeverisë janë pjesa më e rëndësishme e tregut të kapitalit sot në vend. Bëhet fjalë për tregun primar ku, sipas kalendarit të emetimit të Ministrisë së Financave dhe Ekonomisë, ishin llogaritur që vetëm në tremujorin e parë të këtij viti të zhvilloheshin ankande për të marrë hua 94 miliardë lekë. Instrumentet dominues të ankandeve janë bonot e thesarit dhe obligacionet.

Por teksa në tregun primar, ecuria është gjithmonë dinamike e nxitur nga kërkesa e vazhdueshme e qeverisë, tregu sekondar i letrave me vlerë, një hallkë tjetër e rëndësishme e tregut të kapitalit, ka një ecuri me luhatje dukshëm më të theksuara. Referuar shifrave zyrtare të Autoritetit të Mbikëqyrjes Financiare, vlera e transaksioneve nga personat juridikë u tkurr me 93% në 3-mujorin e parë të këtij viti në raport me të njëjtin tremujor të një viti më parë.

Në vlerë, transaksionet e kategorisë B që kryhen nga ndërmjetësit persona juridikë, ishin vetëm 135 milionë lekë, kur një vit më parë ishin 2.1 miliardë lekë. Individët, nga ana tjetër, kanë qenë pjesëmarrës në tregun sekondar për shitjet nga portofoli i ndërmjetësit financiar me transaksione në vlerën 937 milionë lekë, me një rënie të lehtë prej 0.42 pikë përqindje në raport me të njëjtën periudhë të një viti më parë.

Fondet e investimit, si një tjetër pjesë e këtij tregu shënuan rritje të lehtë në vitin 2019 sa i takon vlerës së aseteve. Kjo rritje ishte vetëm 1.06% në raport me 2018. Në total, vlera e aseteve ishte rreth 543 milionë euro.
Edhe më modeste është pjesëmarrja e fondeve të pensioneve që në fund të 2019-s kishte një vlerë neto të aseteve rreth 23 milionë euro, me një rritje 26.8% në raport me vitin 2018.

Si mund të nxitet zhvillimi i tregut, listimi i kompanive publike

Nxitja dhe zhvillimi i tregut të kapitalit në vend është në dorë të politikëbërjes dhe në këtë kontekst, Shqipërisë nuk i duhet të shpikë por të marrë të gatshëm modelet që kanë funksionuar, duke i përshtatur në realitetin Shqiptar.

Artan Gjergji, Drejtor Ekzekutiv i Bursës Shqiptare të Titujve ALSE sh.a., shprehet se dy janë praktikat që janë vënë re. “Incentivat ligjore kanë të bëjnë me përmirësimin e infrastrukturës së tregut financiar, apo me lehtësimin e burokracive, për të lehtësuar një listim sa më të shpejtë të biznesit në bursë. Kurse incentivat fiskale kanë të bëjnë me reduktimin ose heqjen fare të taksave të ndryshme për subjektet që listohen (bizneset), apo për qytetarët që gjenerojnë të ardhura nga investimi në tituj” – pohon Gjergji.

Për Blodin Çuçin nga ASTA është e rëndësishme që të shihet përfshirja e kompanive publike nëpërmjet emetimit të obligacioneve apo listimit të tyre dhe emetimit të aksioneve. “Duke analizuar hapat e zhvillimit të tregjeve financiare në rajon dhe botë dhe krahasuar ato sipas fazës ku ndodhet Shqipëria, për zhvillimin e shëndoshë të tyre do të duhet të fillojë përfshirja e kompanive publike në tregjet financiare nëpërmjet emetimit të obligacione apo listimit të tyre dhe emetimit të aksioneve.

Si vendet e rajonit, ashtu edhe eksperienca ndërkombëtare, ka treguar se për ekonomitë në zhvillim është e përshtatshme që stimuli praktik i zhvillimit të tregjeve financiare të nisë nga kompanitë publike, ku edhe besimi i publikut është në nivele më të larta” nënvizon Çuçi.

Artan Gjergji, Drejtor Ekzekutiv Bursa Shqiptare e Titujve ALSE sh.a

“Faktorët që frenojnë zhvillimin nga burokracia tek edukimi financiar”

Tregjet financiare në vend janë ndeshur përherë me sfidën e edukimit të vakët financiar që kthehet në faktor frenues për zhvillimin e tyre. Artan Gjergji, Drejtor Ekzekutiv i Bursës Shqiptare të Titujve, shprehet se përveç këtij faktori, edhe burokracia dhe kohëzgjatja e procedurave është një tjetër element frenues për biznesin në kërkim të fondeve afatgjatë.

Lidhur me evazionin, si një tjetër aspekt frenues, Gjergji pohon se situata ka ndryshuar pozitivisht viteve të fundit, si efekt i evoluimit të tregut, rritjes së kërkesave standarde nga sektori bankar, aq edhe për shkak të partneriteteve që këto kompani kanë me biznese të huaja apo me donatorë të ndryshëm.

Si shfaqet aktualisht dinamika e tregut të kapitaleve në vend në këndvështrimin tuaj?

Tregu i kapitaleve në vend ka hyrë në një fazë intensive zhvillimi, si në aspektin e përmirësimit të infrastrukturës institucionale e ligjore, ashtu edhe në drejtim të shtimit të operatorëve e të shërbimeve financiare të ofruara. Kështu gjatë vitit 2019, në treg u përmirësua kuadri rregullativ që i hap rrugë funksionimit të institucioneve të rëndësisë së veçantë në pjesën e klerimit dhe shlyerjes së pagesave dhe titujve për transaksionet në Bursë.

Gjithashtu, është punuar në mënyrë intensive për përmirësimin e projektligjeve bazë të tregut që mbulojnë aktivitetin e sipërmarrjeve kolektive (fondet e pensionit dhe investimit) si dhe projektligjin për tregun e kapitaleve, i cili mbulon të gjithë aktivitetin e operatorëve në industrinë e titujve si bursa, shoqëritë e brokerimit dhe shërbimet e tjera të investimit. E fundit, por jo më pak e rëndësishme, gjatë 2019 kemi një shtim të operatorëve aktivë në tregun e kapitaleve siç janë:

• shoqëritë e administrimit të fondeve të investimeve dhe fondeve të pensioneve,
• shoqëritë e brokerimit
• regjistrari i titujve, si dhe
• shtim licence të operatorëve ekzistues për të ofruar shërbime shtesë në tregje.

Si ka qenë ecuria e Bursës ALSE për vitin 2019?

Në një këndvështrim të përgjithshëm, gjatë vitit 2019 vlera e tregtimit në Bursën Shqiptare të Titujve ALSE arriti në nivelin e 2.46 miliardë LEK, ose rreth 20.23 milionë EUR, me një sasi (volum) prej më shumë se 52,350 njësi titujsh të tregtuar dhe një numër total prej 101 transaksionesh. Rënia e lehtë prej rreth 4% krahasuar me vitin paraardhës në vlerën e tregtimit, erdhi kryesisht për shkak të uljes së numrit të anëtarëve në 6-mujorin e parë të vitit 2019, por edhe me ndikimin psikologjik që pati në tregje kriza e shkaktuar në ekonominë e vendit nga tërmeti i nëntorit 2019.

Në një analizë të përgjithshme të karakteristikave të zhvillimit të tregtimit në Bursën Shqiptare të Titujve për vitin 2019, vërehet se kanë dominuar:

• Transaksionet për Klientët,
• Transaksionet brenda Orareve Zyrtare (On-Exchange),
• Transaksionet në Obligacione Thesari,
• Transaksionet në valutën LEK.

Në mënyrë më të detajuar, ecuria e zhvillimit të tregut në Bursën Shqiptare të Titujve ALSE analizohet në katër këndvështrime:

Sipas Llojit të Transaksionit

Pjesa më e madhe e tyre janë transaksione në tregun me pakicë (retail), që janë transaksionet bankë-klient, apo klient-klient, krahasuar me transaksionet përmes bankave (tregu ndërbankar). Transaksionet për klientët të realizuara në Bursë janë dominuese në vlerën e tregut (76.7% e totalit), dhe në numrin e transaksioneve të tregtuara (82.2% e totalit), ndërsa si volum të tregtuar në njësi titujsh kemi një volum më të madh në transaksionet nëpërmjet bankave (64.4% e totalit).

Sipas Llojit të Titullit

Pjesa më e madhe e transaksioneve janë të ekzekutuara në Obligacione Thesari, krahasuar me transaksionet në Bono Thesari, kryesisht sa i përket vlerës së transaksioneve (86.7% e totalit). Gjithashtu dhe si numër transaksionesh, ai në Obligacione Thesari është më i lartë (75.3% e totalit).

Sipas Orareve të Ekzekutimit të Transaksioneve

Pjesa më e madhe e numrit të transaksioneve janë të ekzekutuara në Oraret Jo-Zyrtare (Off-Exchange). Transaksionet e ekzekutuara në oraret zyrtare (On-Exchange) mbizotërojnë në drejtim të vlerës së tregut (59.8% e totalit), sasisë së tregtuar të titujve (80.5% e totalit). Transaksionet e realizuara në oraret zyrtare (On-Exchange) janë transaksione që kanë një nivel shumë herë më të lartë transparence dhe informacioni rreth tyre është lehtësisht më i aksesueshëm nga investuesit.

Sipas Maturimit të Titujve

Parë në këndvështrimin e maturimit nga bonot e thesarit, titujt më aktivë janë ata me maturim 12-mujor të ndjekura nga BTH 6- mujore. Ndërkohë që parë në këndvështrimin e maturimit nga obligacionet e thesarit, titujt më aktivë në tregtim janë ata me maturim 10-vjeçar dhe 5-vjeçar, të ndjekur nga 3-vjeçarët.

Çfarë pritet të sjellë ligji i ri i miratuar mbi Tregun e Kapitaleve?

E kemi ndjekur me shumë vëmendje evoluimin e projektligjit “Për Tregun e Kapitaleve” dhe kemi bashkëpunuar mjaft ngushtësisht si me ekspertët e SECO-Bankës Botërore, ashtu edhe me ekspertët e Autoritetit të Mbikëqyrjes Financiare. Këtë e kemi bërë duke u bazuar në ekspertizën shumëvjeçare, jo vetëm të stafit të Bursës ALSE, por duke marrë edhe konsulencën e disa prej ekspertëve më të mirë të tregut të kapitaleve në rajon, të cilët na kanë asistuar sidomos në pjesën e përputhshmërisë me Direktivat e BE-së.

Projektligji i ri sjell një frymë pozitive (krahasuar me bazën ligjore aktuale), kryesisht në drejtim të:

• Mbledhjes nën të njëjtën ombrellë të të gjithë kuadrit ligjor për tregun e kapitaleve në vend,
• Harmonizimit më të mirë të kuadrit ligjor me Direktivat e BE-së që mbulojnë industrinë financiare,
• Përcaktimit më të mirë të rolit dhe aktivitetit të disa tregjeve dhe ndërmjetësve financiarë,
• Sjelljes për herë të parë disa koncepte dhe institucione të reja në tregjet financiare, të cilat mungonin në ligjin aktual si p.sh., depozitari qendror i titujve, agjencitë e vlerësimit të rrezikut të kreditit etj.),
• Standardizimit të kritereve të përshtatshmërisë “fit & proper” për organet e larta drejtuese të institucioneve financiare në tregun e kapitaleve.

Si mund të nxitet më tej zhvillimi i këtij tregu dhe rritja e pjesëmarrësve në të?

Eksperiencat më të mira ndërkombëtare kanë treguar që zhvillimi i tregut të kapitaleve në mënyrë evolutive ka kërkuar disa shekuj (vendet që kanë sot bursa të zhvilluara kanë një historik 5-shekullor). Ndërsa në vende me një histori modeste të zhvillimit të tregut të kapitaleve, janë aplikuar incentiva të ndryshme ligjore dhe fiskale për të nxitur biznesin të përdorë tregun e kapitaleve, si një alternativë më të favorshme për financimin e aktivitetit. Incentivat ligjore kanë të bëjnë me përmirësimin e infrastrukturës së tregut financiar apo me lehtësimin e burokracive, për të lehtësuar një listim sa më të shpejtë të biznesit në bursë.

Kurse incentivat fiskale kanë të bëjnë me reduktimin ose heqjen fare të taksave të ndryshme për subjektet që listohen (bizneset) apo për qytetarët që gjenerojnë të ardhura nga investimi në tituj. Shembujt janë të pafund, edhe në vendet e rajonit, duke filluar nga Maqedonia, Kroacia, Hungaria, Serbia, Rumania, Bullgaria etj. Duhet vetëm vullneti pozitiv i grupeve të interesit dhe kryesisht politikëbërësve.

Pavarësisht kësaj qasjeje, nëse duam të zhvillohet tregu i kapitaleve në vend, duhet të ketë një qasje më proaktive të operatorëve në treg, sidomos bankave të nivelit të dytë. Duke marrë të mirëqenë nivelin relativisht të shëndetshëm të zhvillimit dhe nivelin e lartë të ekspertizës, bankat tregtare në vend mund dhe duhet ta orientojnë aktivitetin e tyre edhe përtej shërbimeve të bankingut tradicional.

Kështu, në botën e zhvilluar, bankat janë po aq aktive edhe në industrinë e titujve nëpërmjet ofrimit për klientët e tyre të mjaft shërbimeve të investimit, siç janë shërbimet e brokerimit, kujdestarisë, nënshkrimit të titujve (underwriting), menaxhimit të portofolit etj.

E fundit, por jo për nga rëndësia, tregut të kapitaleve në vend i duhen “shembuj të mirë” të kompanive të para të listuara në bursë. Këto padyshim mund të jenë kompani prestigjioze me kapital privat, por nisur nga ngurrimi i një tregu të panjohur mund të shihet me vend që hapin e parë në këtë drejtim ta hedhë vetë Qeveria. Kjo e fundit, ka në portofolin e saj ende disa kompani të suksesshme, të cilat nuk kanë kaluar në procesin e privatizimit.

Eksperienca e vendeve të rajonit, por dhe më gjerë, ka treguar që listimi i kompanive shtetërore, jo vetëm është një shembull i mirë për t’u ndjekur nga kompanitë private, por përmirëson edhe eficencën e këtyre kompanive shtetërore si dhe jep mesazhin e qartë të Qeverisë në luftën kundër evazionit fiskal. Të mos harrojmë që Raporti i Bankës Botërore “Doing Business”, e uli Shqipërinë mjaft shkallë në renditje vetëm për faktin se nuk kishte një treg kapitalesh të zhvilluar dhe nuk kishte kompani të listuara. Gjykojmë që vëmendja e autoriteteve për të adresuar këtë çështje duhet të jetë jo vetëm e lartë, por edhe mjaft e shpejtë.

Cilët janë faktorët frenues të këtij tregu aktualisht?

Në kuadër të punës që po bëjmë për të qasur biznesin drejt shfrytëzimit të tregut të kapitaleve, si një alternativë më e favorshme financimi, na rezulton se edukimi financiar sidomos në drejtim të industrisë së titujve dhe përfitimeve që ato sjellin, lë shumë për të dëshiruar. Deri para disa viteve, edhe evazioni fiskal konsiderohej një problem. Megjithatë, duhet pranuar që tashmë bizneset e mëdha e serioze janë maturuar në drejtim të një raportimi financiar sa më rigoroz. Kjo vjen sa për shkak të evoluimit të tregut dhe rritjes së kërkesave standarde nga sektori bankar, aq edhe për shkak të partneriteteve që këto kompani kanë me biznese të huaja apo me donatorë të ndryshëm.

Një tjetër element që në gjykimin tonë është frenues për biznesin në kërkim të fondeve afatgjatë, është burokracia dhe kohëzgjatja e procesit. Për shkak se bankat tregtare në vend kanë likuiditet të bollshëm, kjo u jep mundësinë që të marrin shumë herë më pak kohë (zakonisht 1 muaj) në përmbushjen e nevojave të biznesit me kredi. Ndërkohë që procesi i emetimit të titujve dhe listimi në bursë, edhe pse më pak i kushtueshëm, është një proces që i kërkon biznesit nga 6-12 muaj duke i shtyrë ata më shumë drejt sektorit bankar. Kjo është arsyeja pse e shohim si një faktor mjaft të rëndësishëm orientimin e bankave të nivelit të dytë drejt shërbimeve të investimit.

Kjo jo vetëm që nuk do t’u krijonte këtyre institucioneve financiare konkurrencë me vetveten (në vend të një kredie, do jepnin hua duke blerë obligacionin e një korporate), por do të nxisnin zhvillimin e shpejtë të tregut të kapitaleve duke rritur volumin e biznesit. Nëse marrim në konsideratë faktin që pjesa më e madhe e bankave kanë krijuar edhe fonde investimi e fonde pensioni, rëndësia e zhvillimit të tregut të kapitaleve për sektorin bankar bëhet disa herë më e madhe.

Aktualisht, fondet e investimeve dhe fondet e pensioneve nuk po zhvillohen me shpejtësinë që duhet për të vetmin shkak se mungojnë instrumentet për të investuar dhe për të diversifikuar portofolin në bursa dhe tregjet e organizuara. Konvertimi i kredive të korporatave në obligacione të emetuara nga korporatat dhe investuara nga bankat e publiku, do të sillte një zhvillim më të shpejtë e më të qëndrueshëm, jo vetëm të tregut të kapitaleve në vend, por të të gjithë sektorit financiar në tërësi.

Milbana Tole, Drejtore Ekzekutive e Regjistrit Shqiptar të Titujve ALREG

“Regjistri Shqiptar i Titujve, si garantohet procesi nga regjistrimi te shlyerja”

Regjistri Shqiptar i Titujve (ALREG) u licencua vitin e shkuar nga Autoriteti i Mbikëqyrjes Financiare, si një tjetër hallkë e rëndësishme në tregun e kapitalit në vend. Legjislacioni aktual nuk e ka të sanksionuar këtë hallkë, por ligji i ri për tregun e kapitaleve, që pritet të dekretohet, përcakton qartë detyrimet e Depozitarit. Në një intervistë për “Monitor”, Drejtoresha Ekzekutive e ALREG, Milbana Tole, sqaron se çfarë roli luan sot në treg ky institucion dhe cilat janë shërbimet që ofrohen duke nisur nga regjistrimi i titujve e deri te shlyerja e tyre.

Regjistri Shqiptar i Titujve ALREG është një institucion i ri, i licencuar në vitin 2019 si nga Autoriteti i Mbikëqyrjes Financiare, ashtu edhe Banka e Shqipërisë. Cili do të jetë roli i ALREG në industrinë e titujve në vend?

ALREG është depozitari i titujve joqeveritarë, me rolin e tij specifik për të ushtruar veprimtarinë e administrimit të të dhënave të titujve, si dhe të klerimit dhe shlyerjes së tyre. Funksionet e ALREG në industrinë e titujve janë regjistrimi fillestar i titujve, ofrimi dhe mbajtja e llogarive të titujve në nivel qendror, si dhe shërbimi i klerim -shlyerjes së titujve. Për herë të parë në vend, nëpërmjet ALREG sigurohen shërbimet për operacionet pas tregtimit për titujt joqeveritarë post trade operations). Këto operacione janë vendimtare në infrastrukturën e tregut të kapitaleve dhe ALREG si një CSD (Depozitar Qendror Titujsh) ka rol të rëndësishëm për të garantuar kryerjen me sukses të tyre.

Cili është ndryshimi i shërbimeve që ofron ALREG nga ato që ofron Qendra Kombëtare e Biznesit për kompanitë shqiptare?

QKB është institucioni që administron regjistrin tregtar, i cili është një bazë të dhënash e subjekteve që ushtrojnë veprimtari ekonomike dhe tregtare. Në regjistrin tregtar regjistrohen të dhënat e subjektit në momentin e themelimit, si dhe më pas të veprimtarisë së tyre apo të çregjistrimit të subjekteve, duke pasqyruar çdo ndryshim në status dhe organizimin e subjektit tregtar.

Ndërkohë, si element i rëndësishëm i themelimit të shoqërisë, regjistrohen edhe të dhëna për vlerën e kapitalit themeltar të nënshkruar, numrin, formën dhe vlerën e aksioneve të nënshkruara. Por informacioni për aksionet në QKB ka vetëm natyrë deklarative dhe nuk ka detyrim të njoftohet çdo transferim i tyre. Shoqëria mund ta japë këtë informacion për aksionet vetëm një herë në vit së bashku me raportimin për bilancin vjetor kontabël dhe raportin e auditimit…

ALREG është institucioni që organizon dhe administron të dhënat mbi titujt, duke dhënë informacion të nevojshëm për mbajtjen dhe lëvizjen e tyre në kohë reale. Pra pikëpamja e fokusimit në këtë rast janë instrumentet e borxhit dhe titujt e kapitalit, mirëmbajtja dhe raportimi i gjendjes dhe lëvizjes së tyre.

-Sa më sipër, kuptohet që ALREG ofron shërbime që janë të orientuara për titujt dhe klientët investitorë, të cilët janë mbajtës të titujve dhe pronarë të tyre. Lëvizja e titujve, transferimi, klerimi dhe shlyerja e tyre janë transaksione që realizohen vetëm nëpërmjet institucioneve të Depozitarit Qendror, të quajtura në botë CSD(Central securities Depositories).

ALREG është pikërisht një institucion i tillë (CSD) i cili kryen këto shërbime në kohën e duhur dhe mënyrën e duhur për tregjet financiare. Por natyrisht, duke qenë ndërmjet emetuesve dhe investitorëve, ALREG është në gjendje të ofrojë shërbime edhe për kompanitë emetuese për të informuar lidhur me regjistrin e aksioneve dhe mbajtësit e tyre në kohë reale dhe të vazhdueshme për çdo ndryshim të tyre.

A do të ofrojë ALREG shërbime financiare vetëm për kompanitë që do të kenë titujt e tyre të listuara në bursë, apo do të ofrojë edhe shërbime të tjera?

ALREG ofron shërbime të regjistrimit të titujve për mirëmbajtjen e titujve të dematerializuar në emër të investitorëve (nëpërmjet anëtarëve të tyre) si dhe në emër të emetuesve përkatës. ALREG, nëpërmjet sistemit të tij dhe zhvillimeve që ka bërë nga pikëpamja teknike dhe ligjore, është në gjendje të shërbejë për të gjitha llojet e titujve, si dhe formave të tyre të emetuara në mënyrë publike apo private.
ALREG do të orientohet kryesisht në dy drejtime kryesore në tregun e titujve në vend:

1. Transaksionet në bursë (on exchange). ALREG do të ofrojë për Bursën Shqiptare të Titujve ALSE, shërbimin e klerimit dhe të shlyerjes për transaksionet në tituj joqeveritarë të ekzekutuar në këtë treg të organizuar

2. Transaksionet jashtë burse (off exchange). ALREG do të ofrojë shërbime edhe për tregun e titujve të pakuotuara në Bursë. Në këtë drejtim, një grup klientësh i synuar dhe potencialë për të përfituar shërbimet e ALREG do të jenë:

– shoqëritë aksionere, të cilat kanë ofruar apo do të ofrojnë tituj të borxhit privat afatshkurtër dhe afatgjatë në tregun vendas nëpërmjet ofertës private,
– klientët dhe ndërmjetësit e tyre për transfertat apo vendosjen e pengut (transferimi, trashëgimia, dhurimi apo lënia si kolateral të titujve).

Licenca e marrë aktualisht nga AMF i lejon ALREG të ofrojë shërbime financiare për titujt e borxhit me ofertë publike dhe private, si dhe për titujt e kapitalit që tregtohen në Bursën Shqiptare të Titujve ALSE sh.a.

Sa e nxit ligji i ri për Tregun e Kapitaleve në Shqipëri industrinë e titujve e sidomos institucionet, që ofrojnë shërbime mbështetëse për tregjet financiare, siç është edhe depozitari qendror i titujve?

Koncepti i Depozitarit Qendror të Titujve nuk ekziston në kornizën ligjore prezente. Ligji i ri i Titujve, për herë të parë, përcakton institucionin e depozitarit qendror të titujve, si dhe funksionet e tij. Në këtë kuptim ligji i ri, nëpërmjet përcaktimeve ligjore të institucioneve post trade, i jep tregut qartësi dhe siguri në funksionimin e gjithë zinxhirit të tij. Depozitarët Qendrorë kanë një funksion publik, nëpërmjet emetimit, ruajtjes dhe mirëmbajtjes së titujve të investitorëve private.

Për këtë qëllim, Autoritet ligjvënëse dhe ligjzbatuese janë të interesuar për të pasur veprimtari të sigurta dhe eficente të këtyre institucioneve, duke adresuar interesin e publikut. Ligji i ri i titujve siguron pikërisht një mjedis të qartë dhe të favorshëm për licencimin e këtyre institucioneve, kërkesa rregullatore për funksionimin dhe mbikëqyrjen e tyre, duke i shërbyer drejtpërdrejt në këtë mënyrë një tregu të mirërregulluar institucionalisht dhe funksionimit të rregullt në të gjithë hallkat e tij.

Kërkesat për licencimin e CSD me sisteme të sigurt dhe të besueshëm, të vendosura ligjërisht, janë domosdoshmëri për institucionet e tregut. Këto sisteme sigurojnë konfidencialitetin, integritetin dhe disponueshmërinë në kohë reale dhe zbatimin e standardeve ndërkombëtare për sigurinë e informacionit dhe vazhdimësinë e operacioneve të biznesit.

Përfitimet kryesore në vizion të përgjithshëm për tregun vendas të titujve dhe operatorët e tij në kushtet e shërbimeve mbështetëse të rregulluara me ligj (përfshirë ngritja dhe funksionimi i CSD), i vlerësojmë si më poshtë:

  • Procese të shpejta dhe transparente të regjistrimit të pronësisë së titujve dhe ekzekutimit të transferimit në tituj dhe pagesa;
  • Ngritje e kapacitetit të infrastrukturës së tregut dhe e njohurive të tij;
  • Mbështetje e operatorëve të tregut me njohuritë dhe zhvillimet e fundit të tij;
  • Akses online për referenca të të dhënave të ndryshme.

Burimi: Revista Monitor

Emetimi i Obligacioneve mund të jetë një alternativë e re për huamarrjen e ndërmarrjeve publike dhe një shtysë për zhvillimin e tregut financiar në Shqipëri. Artan Gjergji, Drejtor i Bursës ALSE thotë në intervistë për televisionin Scan se një lëvizje e tillë do t’u jepte mundësinë koropratave shtetërore të merrnin hua nga tregu dhe publiku me norma më të ulta se sektori bankar duke ulur kostot e tyre. Emetimi i këtyre Obligacioneve do t’i jepte gjithashtu mundësinë Bankës së Shqipërisë të blinte në bursë këto instrumente nëpërmjet një programi të lehtësimit sasior duke rritur likuiditetin në tregun financiar.

Për të shikuar intervistën e plotë klikoni këtu

Flet Blodin Çuçi, administrator në Caesar Investment Advisory Services

Emetimi i eurobondit duhet të shtyhet për në vjeshtë ose në fund të vitit thotë Blodin Çuçi, administrator në Caesar Investment Advisory Services. Gjatë 10-vjeçarit të fundit, Shqipëria ashtu si dhe vende të tjera në zhvillim, ka rritur ekspozimin me borxh të jashtëm në formën e Eurobondeve. Në kushtet e reja të përkeqësimit të faktorëve makroekonomike që ka krijuar pandemia, investitorët në këto Eurobonde do të kërkojnë një normë interesi më të lartë në krahasim me periudhën pre-COVID-19, tha ai.

Çuçi tha se aktualisht çmimi i Eurobondit Shqiptar ka rënë dhe si rrjedhojë është rritur norma e interesit. Sot, Eurobondi Shqiptar 5-vjeçar tregtohet në rreth 3.4%. Pra, sipas perceptimeve të tregjeve financiare, nëse Republika e Shqipërisë do të emetonte sot një obligacion 5-vjeçar, norma e interesit minimale që do të paguante është 3.4%. Nga ana tjetër, nëse do të zgjidhej një afat maturimi më i gjatë, 7-vjeçar apo 10-vjeçar, norma e interesit do të kërkohej nga investitorët do të ishte me siguri më e lartë.

Para se të shpërthente pandemia e COVID-19, Shqipëria ishte në procedura për të emetuar një Eurobond të ri me vlerë 600 milionë euro, me afat maturimi 7-10 vjet. Në kushtet e reja që janë krijuar, a është i mundur të ekzekutohet një plan i tillë?

Kriza e krijuar nga pandemia COVID-19 ka vendosur në stres financat publike të qeverive në botë. Ndërprerja, e aktiviteteve ekonomike, tregtisë, mbyllja e bizneseve dhe rënia e besimit tek tregjet financiare botërore nga shpërthimi i pandemisë ka përkeqësuar ecurinë ekonomike dhe financat publike të këtyre shteteve.

Ngadalësimi apo rënia ekonomike së bashku me stimujt fiskalë në përgjigje të krizës gjithashtu pritet të rrisin barrën e borxhit për vitin 2020. Nëse në fillim të muajit prill, ende kishte dyshime për recesion, tashmë është i konfirmuar një recesion i thellë global i ekonomisë botërore.

Pra në tërësi, në kushtet aktuale të këtij recesioni, janë pikërisht qeveritë e shteteve sovrane që janë vendosur në linjë të parë për të përballuar efektet ekonomike të kësaj krize nëpërmjet përdorimit të financave publike.

Së pari, në përgjithësi, që nga fillimi i krizës, në tregjet financiare është vënë re një rritje e spread-eve të obligacioneve qeveritare, pikërisht duke reflektuar këtë pritje të investitorëve: qeverive të shteteve sovrane ju duhet të përballojnë efektet e krizës financiare, duke rritur borxhin publik të emetuar. Kjo rritje e spread-eve (shih grafikun 1) dhe si rrjedhim dhe normave të interesit ka goditur më shumë vendet në zhvillim, ku përfshihet edhe Shqipëria sesa vendet e zhvilluara.

 

Si rrjedhim, duke qenë se Shqipëria konsiderohet një vend në zhvillim, në kushtet e reja të krijuara nga pandemia dhe nga perceptimi që investitorët në tregjet e obligacioneve kanë, në këto çaste do të duhej të paguante një normë më të lartë interesi.

Për të kuptuar më thellë impaktin e pandemisë në ekonominë shqiptare dhe sidomos këndvështrimin dhe perceptimin e investitorëve, mjafton t’u referohemi agjencive të renditjes dhe Fondit Monetar Ndërkombëtar. Në analizën e saj të datës 17 mars 2020, agjencia e renditjes Standards and Poor’s, ka ndërtuar tre skenarë stresi mbi shtetet sovrane që do të goditen më shumë nga pandemia e koronavirust në terma të PBB-së, kjo vetëm si pasojë e rënies së turizmit. Në renditjen globale të vendeve të goditura nga pandemia, Shqipëria renditet e 13-a ku; në skenarin më të mirë, vetëm nga rënia e të ardhurave të turizmit, impakti në PBB është -1.46%, në skenarin mesatar goditja në PBB është -2.52%, ndërsa në skenarin ekstrem, goditja në terma të PBB-së është -3.58%.

Një pritje më të përgjithshme për goditjen në ekonominë shqiptare e jep Fondi Monetar Ndërkombëtar, i cili parashikon rënien e PBB-së në -5.2%, çka përkthehet në -700 milionë euro më pak në terma absolutë krahasuar me PBB-në shqiptare në vitin 2019. Burimi: https://www.spglobal.com/ratings/en/research/articles/200317-stress-scenario-the-sovereigns-most-vulnerable-to-a-COVID-19-19-related-slowdown-in-tourism-11387024

Së dyti, në tregjet financiare po vihet re një ulje e përgjithshme e likuiditetit, çka tregon se jemi në një periudhë pritje nga ana e investitorëve derisa të kuptohet dhe analizohet më thellë ndikimi i pandemisë tek treguesit makroekonomikë të shteteve. Ky indikator kushtëzon periudhën e daljes në treg të Eurobondit Shqiptar. Do të duhet që investitorët të kenë më shumë qartësi në impaktin global të pandemisë për të pasur besimin e duhur dhe për të investuar në tregjet financiarë.

Në përfundim, përkeqësimi i kushteve të tregjeve financiare ndërkombëtare, përkeqësimi i pritshëm i treguesve makroekonomikë dhe paqartësia në kohëzgjatjen e pandemisë, bëjnë të pafavorshëm emetimin për periudhën maj-qershor 2020, siç ishte planifikuar paraprakisht dhe bëjnë të nevojshme shtyrjen e emetimit për në periudhën tetor – nëntor 2020 ose gjatë vitit 2021.

Nëse po, çfarë kostosh do të kishte emetimi i tij?

Gjatë 10-vjeçarit të fundit, Shqipëria ashtu si dhe vende të tjera në zhvillim, ka rritur ekspozimin me borxh të jashtëm në formën e Eurobondeve. Në kushtet e reja të përkeqësimit të faktorëve makroekonomikë që ka krijuar pandemia, investitorët në këto Eurobonde do të kërkojnë një normë interesi më të lartë në krahasim me periudhën pre-COVID-19.

Në këtë këndvështrim, mund të flasim me bindje se për 2-3 vitet në vijim kemi hyrë në një regjim me norma më të larta interesi për vendet në zhvillim. Nga ky perceptim, sigurisht që do të goditen edhe emetimet e Eurobondeve të ardhshme të Republikës së Shqipërisë. Nëse do të bënim një krahasim sasior, vihet re se për vendet me renditje të njëjtë me të Shqipërisë, normat e interesit janë aktualisht në nivelin 3-4% për obligacionet 5-vjeçare dhe 5.5-6% për obligacionet 10-vjeçare. Për shembull, aktualisht, Eurobondi Turk (renditja B+) me maturim në vitin 2025 po tregtohet në pellgun 4% normë interesi. Eurobondi i Malit të Zi (renditja B+) me afat maturimi në vitin 2025 tregtohet me 3.4%.

Grafiku i mëposhtëm tregon rënien e çmimit të Eurobondit Shqiptar dhe si rrjedhojë rritjen e normës së interesit. Sot, Eurobondi Shqiptar 5-vjeçar tregtohet në pellgun 3.4%. Pra, sipas perceptimeve të tregjeve financiare, nëse Republika e Shqipërisë do të emetonte sot një obligacion 5-vjeçar, norma e interesit minimale që do të paguante është 3.4%. Nga ana tjetër, nëse do të zgjidhej një afat maturimi më i gjatë, 7-vjeçar apo 10-vjeçar, norma e interesit do të kërkohej nga investitorët do të ishte me siguri më e lartë.

 

Burimi: Bursa e Frankfurtit

A mund të ishte tregu i brendshëm një mundësi për financimin e nevojave?

Tregu i brendshëm gjithmonë ka qenë dhe do të vazhdojë të jetë një burim i mirë financimi për borxhin e qeverisë. Ankandi i qeverisë për obligacion të brendshëm në monedhën Euro edhe një herë tregoi se kërkesa e brendshme për të blerë borxh të qeverisë në këtë monedhë është e lartë. Këtë e tregoi kërkesa prej 160 milionë eurosh kundrejt 100-120 milionë euro të ofruara.

Duke parë dhe duke analizuar strukturën e likuiditetit të institucioneve financiare dhe sistemit në përgjithësi dhe mungesën e alternativave financiare të investimit, emetimet e brendshme të borxhit të qeverisë janë të favorizuara.
Nga ana tjetër, do të dëshiroja të theksoja se nevoja minimale e qeverisë për të emetuar në funksion të rinovimit është vetëm 250 milionë euro, çka është një shumë relativisht e vogël krahasuar me likuiditetin e sistemit financiar.

A ka burime dhe alternativa të tjera që një qeveri të sigurojë borxhe në kushtet e reja që pandemia ka krijuar?

Burimet alternative të qeverive në përgjithësi janë të shumta. Një ndër alternativat më tradicionale është përdorimi i të ashtuquajturave hua tregtare të drejtpërdrejta nga institucione financiare, siç ishte rasti i Lituanisë ku nënshkroi një marrëveshje financimi prej 2.5 miliardë euro me Nordic Investment Bank për financimin e pasojave të pandemisë. Në këtë kontekst, qeveria shqiptare mund ose t’i drejtohet një sindikate të përbërë nga bankat shqiptare për nevojat e saj ose t’i drejtohet institucioneve financiare ndërkombëtare.

Burimi: Revista Monitor

Pavarësisht përfitimeve nga ngritja e bursave, sa të gatshme janë kompanitë shqiptare për t’u bërë pjesë e tyre dhe për të mundësuar investitorët t’i furnizojnë me kapital?

Për Artan Gjergjin, drejtor ekzekutiv i Bursës Shqiptare të titujve ALSE, bursa nuk është një treg ku çdokush mund të listohet. “Normalisht bursa është për një klasë biznesi që kërkon alternativa në sasi të mëdha fondesh për t’u financuar dhe afatgjatë. Pra ato biznese që janë zhvilluar aq shumë sa që edhe një bankë e vetme nuk arrin t’i financojë”, tha ai në A2.

Gjergji shpjegoi se cila kategori biznesesh shqiptare mund të jenë më të përshtatshme për këtë risi të domosdoshme për ekonominë. “30 vite tranzicion janë të mjaftueshme për elitën e bizneseve shqiptare. Një pjesë e tyre kanë vite që bashkëpunojnë me partnerë të huaj, çka i detyron të jenë transparentë nga pikëpamja financiare. Një pjesë e tyre kanë kredi në institucione financiare ndërkombëtare, siç është BERZH, IFC, pra kanë vite që janë edukuar me kulturë dhe transparencë financiare”, tha ai. “Tashmë biznesi elitar e ka kapërcyer fazën e tendencës së evazionit fiskal. Nga këto biznese VIP që ekzistojnë në Shqipëri, më afër kësaj janë institucionet financiare, por edhe ato të sigurimeve, por nuk janë të vetme. Ka interes edhe nga sektori agro-ushqimor, i ndërtimit”.

Gjergji shpjegoi se aktualisht në Shqipëri ka biznese që kanë emetuar obligacione korporate dhe qytetarë që kanë investuar në këto tituj. “Një prerje e nj një obligacioni korporate që qarkullon në Shqipëri është diku te 10 mijë euro. Pra një shifër e absorbueshme nga pikëpamja e investimit. Shumë shpejt këto tituj do të jenë të listuar në Bursën ALSE”, tha ai.

Për të parë intervistën e plotë klikoni këtu

Burimi: A2 News

I ftuar në emisionin “PërTëFol” të datës 2 Prill 2020 në SCAN Tv, Drejtori Ekzekutiv i Bursës Shqiptare të Titujve ALSE, z. Artan Gjergji foli në lidhje me ndikimin që ka pasur kriza e COVID-19 në tregun valutor duke u fokusuar specifikisht në tregun e brendshëm dhe zhvlerësimin e shpejtë të monedhës kombëtare ndaj valutave të tjera.

Bazuar në luhatjet drastike të kursit të këmbimit në tregun e brendshëm valutor, z. Gjergji argumentoi se zhvlerësimi vjen kryesisht për shkak të politikave monetare lehtësuese të Bankës së Shqipërisë (ulja e normës së interesit) apo rritjes së kërkesës nga importuesit për valutë të huaj. Megjithatë, herë pas here tregu ka pësuar edhe luhatje si pasojë e ndikimit në treg të agjentëve ekonomikë të mëdhenj spekulatorë në kushte paqartësie, por edhe nga paniku i publikut. Në mungesë informacioni për trendin e tregut valutor, qytetarët përpiqen të mbrohen nga zhvlerësimi i monedhës kombëtare duke marrë pozicione blerjeje në valutë të huaj pa e pasur të nevojshme, por duke rritur në mënyrë fiktive kërkesën për këto valuta.

Sipas z. Gjergji, transparenca është një element mjaft i rëndësishëm në tregjet financiare, pasi jo vetëm krijon besim tek investitorët, por edhe ul kostot e zvogëlon mundësinë e abuzimit me çmimet për ndërmjetësit financiarë dhe agjentët e tjerë ekonomikë. Kjo kërkon një treg valutor të zhvilluar e transparent, ndryshe nga tregu i fragmentarizuar që ekziston sot. Në ditët e sotme qytetarët dhe agjentët ekonomikë përdorin si “benchmark” (referencë), disa kurse të ndryshme të këmbimit valutor të publikuara nga operatorë e mëdhenj të tregut të cilët e përcaktojnë politikën e çmimeve në varësi të pozicioneve të tyre të investimit. Kjo bën që mjaft investitorë të orientohen gabim në vendimet e tyre të investimit, duke marrë për bazë informacione të njëanshme të operatorëve të tregut.

Për këtë arsye ka ardhur koha që Shqipëria të ketë një treg transparent të përcaktimit të kurseve të këmbimit, i cili jo vetëm të jetë transparent por dhe i pa-anshëm duke krijuar mundësinë e çmimeve të pa-deformuara dhe reduktuar riskun për operatorët në treg përfshi publikun. Bursa Shqiptare e Titujve ALSE ka të gjithë infrastrukturën e nevojshme për të ofruar mundësinë e një tregu valutor të brendshëm, ku të gjithë operatorët e mëdhenj e të vegjël të ekzekutojnë transaksione mbi bazën e transparencës dhe konkurrencës së lirë e të ndershme.

Deri më sot kjo ka qenë e pamundur, kryesisht për faktin se valutat nuk konsiderohën si “titull” në bazë të kuadrit ligjor e rregullativ në Shqipëri. Megjithatë, ligji i ri për Tregun e Kapitalit, i përgatitur nga Banka Botërore dhe Autoriteti i Mbikëqyrjes Financiare që pritet të miratohet së shpejti nga Parlamenti krijon hapësirën e mjaftueshme ligjore për të tregtuar valutat në bursë në mënyrë indirekte nëpërmjet titujve të strukturuar.

Një tjetër pengesë për të realizuar një treg të organizuar të valutave të huaja në Shqipëri (bursë valutash) ka qenë dhe mungesa e infrastrukturës teknike për klerimin e transaksioneve në valutë të huaj. E thënë më thjeshtë transaksionet në monedhën kombëtare klerohen në Bankën e Shqipërisë nëpërmjet sistemit AIPS, ndërkohë që një mundësi e tillë ka munguar për transaksionet në valutë të huaj. Megjithatë, BSH ka që nga viti 2019 që po punon në një projekt mjaft ambicioz për të ofruar edhe shërbimin e klerimit të valutave të huaja brenda vendit (një sistem i ngjashëm me AIPS që do të klerojë pagesat në valuta të huaj).

Të dy këto faktorë, si baza ligjore ashtu edhe infrastruktura teknike, na bëjnë të besojmë se po krijohen kushtet që në një të ardhme të afërt, me vullnetin pozitiv dhe mbështetjen e rregullatorëve, Bursa Shqiptare e Titujve ALSE të mund të ofrojë për investitorët një treg të dedikuar specifikisht për produkte financiare të valutave të huaja, duke plotësuar një nevojë të domosdoshme për tregun valutor në Shqipëri.

Për të dëgjuar intervistën e plotë të z. Gjergji, klikoni këtu.

Në emisionin e mbrëmjes së sotme “Argument” nga Enio Civici është diskutuar për Bursën. Ky instrument financiare shumë i përdorur në ekonominë globale është, pak i njohur për vendin tonë.

Në historinë financiare të vendit tonë nuk ka pasur kurrë një bursë tërësisht funksionale, pavarësisht përpjekjeve të para që u bënë në vitet e pluralizmit, pas përmbysjes së regjimit.

Bursa i jep mundësinë qytetarëve të investojnë në kompani shtetërore dhe private, duke i detyruar ato të jenë më transparente me publikun dhe aksionarët e saj. Shpesh ky instrument cilësohet si instrument i ekonomive të zhvilluara dhe shoqërohet me nevojën për një edukim të caktuar financiar. Por, si parashikohet e ardhmja e këtij instrumenti në Shqipëri? Pikërisht për këtë kanë folur dy të ftuarit në studio Artan Gjergji dhe Maksim Caslli.

Pyetur nga moderatori Civici për kuptimin e Bursës, z.Gjergji ka shpjeguar se ajo është një treg ku zhvillohet shitja dhe blerja e një titulli financiar. Vendi ku investitori dhe bizneset që kanë nevojë për fonde bashkohen:

“Bursa në shpjegimin më të thjeshtë është një treg financiar që bën bashkë kërkesën dhe ofertën për të gjetur financim në një treg të lirë. Mënyra se si kjo bëhet është nëpërmjet letrave me vlerë, e cila ndryshe nga “miti” i zakonshëm nuk është  në formën e një bono privatizimi. Letrat me vlerë apo titulli në kuptimin financiar është një kontratë ligjore, e cila lidhet mes dy palëve për të financuar një produkt. Ky treg është për ata që kanë fonde të lira dhe duan t’i investojnë për të marrë një normë kthimi më të lartë. Kemi palën që kanë nevojë për fonde si bizneset dhe qeveria dhe njerëz që duan të investojnë, pasi mbajtja e parasë në xhep ka gjithashtu koston e saj. Gjithë këtë tablo e bashkon së bashku bursa.”

Ndërkohë, eksperti tjetër Maksim Caslli theksoi se Bursa ka nevojë për likuiditet në një ekonomi dhe edukimin e nevojshëm financiar:

“Tregu financiar është fjalë më e gjerë se bursa. Bursa ka nevojë për persona që emetojnë letra me vlerë dhe njerëz që investojnë. Bursa është një institucion ose treg, i cili bën të mundur që blerësit dhe shitësit e  këtyre instrumenteve financiare shkëmbejnë me njëri-tjetrin. Që të ekzistojë bursa duhet të qarkullojë paraja fizike në ekonomi, pra të ketë likuditet. Ne e kemi diçka të tillë. Bursa që ekzistonte më përpara, nuk kishte likuiditet në treg. Bursa ka nevojë dhe për kulturën financiare që shoqërohet bashkë me të. Bursa është edhe rrezik, pasi ne investojmë tek diçka dhe ndoshta norma e kthimit nuk plotësohet.”

Por kush janë format më të njohura financiare të investimit në Shqipëri. Eksperti Caslli e ka shpjeguar se ato janë depozita dhe bonot e thesarit:

“Dy instrumentet më të njohura padyshim janë bonot e thesarit dhe depozitat që janë mjaft të ngjashme, duke i përshkruar si instrumente financiare të thjeshta. Te Banka rrisku i investimit është nëse ajo do të falimentojë dhe ka më pak rreziqe. Nëse blihen bono thesari merr përsipër riskun e qeverisë shqiptare, pra nëse shteti nuk i menaxhon dot shpenzimet dhe shkon drejt falimentimit si Greqia atëherë humbet paratë.”

Ndërkohë, Artan Gjergji ka shpjeguar se Shqipëria tashmë ka një institucion të licencuar me fonde private që mund të operojë mjaft mirë bursën e titujve shqiptarë:

“Banka e Shqipërisë dhe Autoriteti Mbikëqyrës Financiar kanë dhënë miratimin e tyre për të licencuar Bursën Tregtare të Titujve Shqiptarë. Për herë të parë kemi kemi një institucion të licensuar, kemi një softuer të mrekullueshëm dhe do të jetë i pari institucion jo-bankar ku mund të listohen kompanitë.”

Por që kjo të funksionojë zoti Caslli shpjegoi se është shteti ai që duhet të ndërmarrë shembullin i pari, duke listuar kompanitë, duke rritur dhe besimin e publikut:

“Qeveria ose shteti duhet të arrijnë në konkluzionin se a ja vlen ta incetivojë tregun apo jo. A është kjo diçka e mirë për ekonominë. Unë personalisht besoj se po. Duhet që shteti, i cili është vendimmarrës për shumë kompani, të fillojë e para listimin e kompanive. Shqipëria nuk ka pasur histori bursash. Jemi në një situatë paradoksale ku kompanitë shtetërore janë më pak të gatshme për tu listuar, por nëse shteti nuk bën hapin e parë, privati nuk do ta ndjekë. Kompanitë shtetërore ndikojnë dhe tek rritja e besueshmërisë së publikut, që  ky instrument të bëhet më i besueshëm.”

Për të parë intervistën e plotë klikoni këtu

Geri Kolgega / SCAN

Financimi i Ndërmarrjeve të Vogla dhe të Mesme (NMV) nëpërmjet kapitalit (equity finance) është një proces mjaft i rëndësishëm për ekonominë e një vendi në zhvillim pasi i vjen në ndihmë finacimit të biznesit që për shkaqe objektive nuk klasifikohet nga bankat si i përshtatshëm për kredi. Kjo formë e investimit alternativ është jo vetëm e favorshme dhe më pak e kushtueshme për bizneset për shkak të ndarjes së risqeve me investitorët, por edhe i ndihmon ato (bizneset) që të përfitojnë nga njohuritë dhe eksperienca e investitorëve profesionistë si dhe të standardizojnë aktivitetin e tyre.

Financimi nëpërmjet kapitalit, transferimi i njohurive si dhe standardizimi i procedurave i mundësojnë NMV-ve një disiplinim financiar duke siguruar një qëndrueshmëri afatgjatë në treg. Gjithashtu ky proces shërben edhe si një para-dhomë për NMV-të që të hynë në sektorin financiar apo të rrisin kapitalin nëpërmjet Bursës. Investitorët profesionalë që ofrojnë fonde alternative për NMV-të i mësojnë këto të fundit me kulturën e ndarjes së riskut dhe përgjegjësive në vendimmarrje nëpër bordet drejtuese, i mësojnë me kulturën e transparencës financiare dhe standardizimit të raportimit financiar, duke i përgatitur këto biznese të vogla për tregun financiar bankar apo për listimin në bursë.

Në këtë kuadër Dhoma Amerikane e Tregtisë në Tiranë në bashkëpunim me Creative Business Solutions organizoi një trajnim me NMV-të ku u prezantuan përfitimet që vijnë nga financimi alternativ nëpërmjet kapitalit. Gjithashtu, në një intervistë për SCAN TV ekspertët e huaj që trajnuan NMV-të shpjeguan detaje me të hollësishme nga ky proces. Ndërkohë Drejtori Ekzekutiv i Bursës ALSE, z. Artan Gjergji shpjegon përfitimet që sjell kjo risi në Shqipëri, duke e parë këtë lloj financimi si një shtysë të madhe ndihmëse për maturimin e biznesit vendas përpara listimit në Bursën ALSE.

Për më shumë informacion dhe dëgjuar intervistat klikoni këtu.


Flet prof. dr. Hysen Çela, Managing Partner në Crowe AL sh.p.k., anëtar i rrjetit Crowe Global International

Gjatë hartimit të raporteve të reja, përgjatë periudhës Janar- Mars 2020 do të dalin çështje e shqetësime, të cilat kanë nevojë të adresohen drejt, në mënyrë të shpejtë dhe të koordinuar nga shumë aktorë profesionalë e rregullatorë. Padyshim, rol parësor ka Këshilli Kombëtar i Kontabilitetit (KKK), i cili është riformatuar së fundmi dhe për të kjo është sfida e radhës

Duke nisur nga 1 janari 2019, ndryshime të reja u aplikuan në fushën e kontabilitetit, pas miratimit të ligjit nr. 25/2018 “Për kontabilitetin dhe pasqyrat financiare”.

Prof. dr. Hysen Çela, ekspert kontabël dhe partner menaxhues në Crowe AL sh.p.k, pohon në një intervistë për ‘Monitor’ se duhet të presim të paktën tremujorin e parë të vitit 2020, që është edhe afati kur duhet të përfundojë përgatitja e raporteve, për të dhënë një panoramë të ndikimit të ligjit dhe pasojave.

“Ndonëse nuk ka informacione të mjaftueshme në lidhje me nivelin e përgatitjes paraprake të etiteteve të biznesit dhe të organizatave jo fitim prurëse, apo për punën e bërë prej tyre për ndryshimin e praktikës së regjistrimit të informacioneve dhe për përgatitjen e raporteve, në funksion të pajtueshmërisë me kërkesat e ligjit të ri të kontabilitetit, mendoj së përsëri problem kryesor mbetet mosnjohja sa duhet e kërkesave të ligjit, dhe mungesa e standardeve të raportimit, pa përjashtuar këtu edhe shkallën e përgatitjes së hartuesve të raporteve, për të cilët kjo përbën sfidë, pasi pjesa më e madhe e tyre nuk kanë qenë të përfshirë më parë në hartimin e raporteve jo-financiare.,“ thotë prof. Dr. Çela.

Ai shton, se një çështje me jo pak rëndësi dhe që mund të krijojë probleme të mospajtueshmërisë së plotë me kërkesat e ligjit, në lidhje me raportet jofinanciare, është edhe klasifikimi i entiteteve me interes publik, sipas VKM nr.17 datë 16.01.2019,  “Për përcaktimin e shoqërive të tjera shtetërore ose private, të rëndësishme për interesin e publikut, për shkak të natyrës së biznesit, madhësisë ose numrit të punëmarrësve të tyre”.

Sa i përket ecurisë gjatë këtij viti, prof. Dr. Çela thotë se gjatë vitit 2020 do të nisë një kthesë e rëndësishme duke kaluar nga shërbimet e pajtueshmërisë e të regjistrimeve tradicionale kontabël, në shërbime të tjera cilësore me natyrë interpretuese e që shtojnë vlerë për biznesin.

Flet prof. dr. Hysen Çela, Managing Partner në Crowe AL sh.p.k., anëtar i rrjetit Crowe Global International

“Zbatimi i ligjit të ri të kontabilitetit do sjellë çështje që kanë nevojë të adresohen pas marsit 2020”

Çfarë solli ligji i ri i kontabilitetit për bizneset shqiptare gjatë zbatimit të tij në vitin 2019?

Sic dihet, Ligji i ri për kontabilitetin dhe pasqyrat financiare, ka hyrë në fuqi me datën 1 janar 2019. Kjo nënkupton që pasqyrat financiare dhe të gjithë raportet e tjera jo financiare të parashikuara për t’u përgatitur e publikuar nga entitetet e biznesit, duhet të jenë në pajtim me këtë ligj. Për të shprehur një mendim të qarta për atë çka ka sjellë në të vërtetë hyrja në fuqi e këtij ligji, duhet të shikojmë pikërisht këto raporte financiare dhe jo financiare. Megjithatë, sikurse e kam theksuar edhe në një intervistë të mëparshme, ndryshimet ligjore dhe efektet do të ndjehen drejtpërdrejt dhe kryesisht në shoqëritë e mëdha tregtare, të cilat janë të detyruara të hartojnë dhe të publikojnë, krahas pasqyrave financiare, sipas disa kritereve plotësisht të përcaktuara, sipas rastit, edhe raporte të tjera jo financiare, siç janë për shembull, raporti i ecurisë së veprimtarisë, raporti i drejtimit të brendshëm, një raport vjetor për pagesat që u bëhen institucioneve shtetërore, një raport të konsoliduar të ecurisë së veprimtarisë, etj. Këto detyrime për përgatitjen e raporteve jo-financiare shtrihen edhe në disa organizata jofitimprurëse.  Megjithatë, për të vlerësuar së sa të përgatitura kanë qenë entitetet e biznesit për t’iu përgatitur kërkesave të ligjit, duhet të presim të paktën tremujorin e parë të vitit 2020, që është edhe afati kur duhet të përfundojë përgatitja e raporteve, të cilat para së të publikohen në faqet e internetit të shoqërive tregtare, apo përmes Qendrës Kombëtare të Biznesit (QKB), duhet t’i nënshtrohen miratimit nga organet e drejtimit dhe të qeverisjes së shoqërive tregtare dhe kur përmbushen kërkesat e auditimit ligjor, edhe nga një auditues ligjor ose një shoqëri auditimi e pavarur. Ndonëse nuk ka informacione të mjaftueshme në lidhje me nivelin e përgatitjes paraprake të etiteteve të biznesit dhe të organizatave jo fitim prurëse, apo për punën e bërë prej tyre për ndryshimin e praktikës së regjistrimit të informacioneve dhe për përgatitjen e raporteve, në funksion të pajtueshmërisë me kërkesat e ligjit të ri të kontabilitetit, mendoj së përsëri problem kryesor mbetet mosnjohja sa duhet e kërkesave të ligjit, dhe mungesa e standardeve të raportimit, pa përjashtuar këtu edhe shkallën e përgatitjes së hartuesve të raporteve, për të cilët kjo përbën sfidë, pasi pjesa me e madhe e tyre nuk kanë qenë të përfshirë më parë në hartimin e raporteve jo-financiare. Një çështje me jo pak rëndësi dhe që mund të krijojë probleme të mospajtueshmërisë së plotë me kërkesat e ligjit, në lidhje me raportet jofinanciare, është edhe klasifikimi i entiteteve me interes publik, sipas VKM nr.17 datë 16.01.2019,  “Për përcaktimin e shoqërive të tjera shtetërore ose private, të rëndësishme për interesin e publikut, për shkak të natyrës së biznesit, madhësisë ose numrit të punëmarrësve të tyre”. Sipas kritereve të këtij vendimi, është rritur shumë numri i shoqërive me interes publik, për rrjedhojë, pajtueshmëria me ligjin e kontabilitetit dhe raportimit financiar, do të çojë në rritje të kostove për bizneset, pasi përgatitja e raporteve jofinanciare do të kërkonte përfshirjen e profesionistëve të përgatitur e më eksperiencë. Sidoqoftë është për t’u përshëndetur iniciativa më e fundit e Ministrit të Financave për rishikimin e këtij vendimi, me qëllim që entitetet e tjera me interes publik të jenë shumë më të limituara dhe në pajtim me kërkesat e ligjit të auditimit dhe kriteret e klasifikimit që përdoren në BE.

Efektet e legjislacionit të ri

Ndryshimet ligjore dhe efektet do të ndjehen drejtpërdrejt dhe kryesisht në shoqëritë e mëdha tregtare, të cilat janë të detyruara të hartojnë dhe të publikojnë, krahas pasqyrave financiare, sipas disa kritereve plotësisht të përcaktuara, sipas rastit, edhe raporte të tjera jo financiare, siç janë për shembull, raporti i ecurisë së veprimtarisë, raporti i drejtimit të brendshëm, një raport vjetor për pagesat që u bëhen institucioneve shtetërore, një raport të konsoliduar të ecurisë së veprimtarisë, etj. Këto detyrime për përgatitjen e raporteve jo-financiare shtrihen edhe në disa organizata jofitimprurëse.

Mendoj së gjatë hartimit të raporteve të reja, përgjatë periudhës Janar- Mars 2020 do të dalin çështje e shqetësime, të cilat kanë nevojë të adresohen drejt, në mënyrë të shpejtë dhe të koordinuar nga shumë aktorë profesionalë e rregullatorë. Padyshim, rol parësor ka Këshilli Kombëtar i Kontabilitetit (KKK), i cili është riformatuar së fundmi dhe për të kjo është sfida e radhës.

Suksesi do të varet nga asistenca që do të japin organizata profesionale e audituesve ligjorë (IEKA), organizatat e tjera profesionale të kontabilistëve, dhe anëtarësia e tyre. Në mungesë të standardeve kombëtare të raportimit për informacionet jo-financiare, të cilat do të ndihmonin në qëndrushmërinë dhe krahasueshmërinë e informacioneve, mendoj së ka nevojë të organizohen takime e të jepen udhëzime praktike sa i përket jo vetëm formës së raportimit, por edhe përmbajtjes së raporteve. Në varësi të ecurisë së këtij procesi, mendoj se do të duhet të parashikohet një plan veprimi afatmesëm për hartimin e standardeve dhe trajnimin e hartuesve të raporteve. Për këtë qellim mund të shërbejë edhe faza e tretë e projektit të Bankës Botërore për përmirësimin e raportimit financiar (dhe jo financiar) në Republikën e Shqipërisë.

Vijoni të keni të njëjtin qëndrim për ligjin “Për organizimin dhe funksionimin e profesionit të rregulluar të Ekspertit fiskal dhe Institutit të Ekspertëve Fiskalë”?

Natyrisht, unë vijoj të kem të njëjtin mendim për organizimin profesional në përgjithësi, ku roli kryesor duhet t`i takojë vetë-rregullimi dhe këtu nuk bën përjashtim as profesioni i ekspertit fiskal. Organizmi profesional ka nevojë të rregullojë veprimtaritë dhe sjelljen e anëtarëve të tij, për të garantuar që ata do të përmbushin detyrimet dhe përgjegjësitë e tyre, të cilat shkojnë përtej klientëve apo punëdhënësve të tyre, pra ndaj publikut në përgjithësi.

Rregullimi është një mjet efektiv për të garantuar cilësinë e shërbimit profesional dhe për të adresuar problemet e tregut për këto shërbime. Nga njëra anë, rregullimi adreson asimetrinë e informacionit përsa i përket njohurive në raportin klient/punëdhënës dhe profesionist kontabël dhe, nga ana tjetër, adreson edhe faktin që si rregull i përgjithshëm, përfitimet apo kostot e shërbimit profesional kalojnë direkt tek palët e treta, të cilat nuk janë palët që kanë kërkuar shërbimin.

Një rregullim profesional efektiv duhet të jetë proporcional, jo-diskriminues, i orientuar, që zbatohet me koherencë dhe në mënyrë të drejtë dhe, natyrisht, ai duhet të rishikohet në vazhdimësi. E njëjta rrugë mendoj se vlen për çfarëdo profesion me bazë kontabël, pra rregullimi duhet të adresojë profesionin dhe jo monopolizimin e shërbimit (përjashtim këtu bën vetëm audimi ligjor i cili për nga rëndësia e veçantë publike, kryhet vetëm nga auditues ligjore të certifikuar).

Prandaj çdo përpjekje, që synon të përmirësoje cilësinë e raportimit financiar të entiteteve të biznesit në vendin tonë, është me shumë së e mirëpritur. Rritja e cilësisë së raportimit për qëllime tatimore, duke përdorur punën e eksperteve më të mire të kësaj fushe, mendojmë se i kontribuon luftës ndaj informalitetit, për të cilin jo vetëm Qeveria por edhe i gjithë opinioni publik janë shumë të interesuar.

Nëse rregullimi për një profesion kontabël, përfshirë edhe ekspertin fiskal duhet të behet/autorizohet përmes një ligji, ky i fundit duhet të jetë i thjeshtë, duke i njohur të drejtën një apo disa organizmave të caktuar për të vetë-rregulluar anëtarët e vet, siç është rasti për kontabilistët e miratuar, organizatat e të cilëve janë njohur nga ligji i auditimit dhe kanë të drejtë të rregullojnë veprimtarinë e anëtarëve, duke ndjekur praktikat më të mira ndërkombëtare.

Çfarë mendoni se mund të përmirësohet në ushtrimin dhe zbatimin e këtij profesioni në shoqërinë shqiptare?

Dëshiroj të nënvizoj se në vendin tonë ka më shumë nevojë të investohet në dy aspekte të rëndësishme, siç janë:

  • Koordinimi më i mirë i punës midis disa aktorëve siç janë organizatat profesionale, autoritetet e hartimit të standardeve dhe rregullatorët, të cilët duhet të përcaktojnë politika të qarta që rregullojnë hyrjen në profesion, edukimin dhe sjelljen e anëtarëve. Në këtë drejtim na duhet të kultivojmë të dëgjuarit më shumë së sa të folurit;
  • Përmirësimi i standardeve teknike e profesionale përmes adoptimit dhe zbatimit gjerësisht të standardeve dhe praktikave më të mira ndërkombëtare, përfshirë standardet e integritetit dhe të etikës.

Prandaj, çdo organizim që merr në konsideratë të rregullojë anëtarësinë e vet dhe nuk fokusohet tek rregullimi i shërbimit përmes monopolizimit, në funksion të mbrojtjes së interesit publik, është mëse i mirëpritur.

E theksoj edhe një herë, se sipas mendimit tim tendenca e monopolizimit të shërbimit nuk ndihmon dhe as i shërben rritjes së cilësisë së përgatitjes së profesionistëve të fushës kontabël apo fiskale. Sugjerimi im është që këto shërbime të bazohen në vullnetarizmin dhe liri-veprimin e individëve për t`i ofruar këto shërbime në treg, me kushtin që këta individë t`i nënshtrohen rregullimit nga një organizëm profesional që garanton besimin publik dhe reputacionin profesional. Monopolizim i shërbimit, mendoj se nuk do të bënte gjë tjetër, përveç se do të rriste koston për biznesin dhe do të dëmtonte më shumë se sa do të rriste përfitimet.

Monopolizimi

Tendenca e monopolizimit të shërbimit nuk ndihmon dhe as i shërben rritjes së cilësisë së përgatitjes së profesionistëve të fushës kontabël apo fiskale. Sugjerimi im është që këto shërbime të bazohen në vullnetarizmin dhe liri-veprimin e individëve për t`i ofruar këto shërbime në treg, me kushtin që këta individë t`i nënshtrohen rregullimit nga një organizëm profesional që garanton besimin publik dhe reputacionin profesional.

Si e parashikoni vitin e ardhshëm, sa i përket fushës së kontabilitetit, nga syri i një eksperti kontabël dhe nga syri i një biznesi që ka nevojë për shërbime profesionale?

Sipas përkufizimit, kontabiliteti është procesi i regjistrimit, matjes dhe komunikimit sistematik të informacionit rreth transaksioneve financiare të entitetit, përmes pasqyrave financiare dhe së fundi, duke përfshirë edhe raportet jo financiare. Siç e tregon edhe përkufizimi, pritshmëritë në këtë fushë nuk ka gjasa të jenë të vogla.

Sidoqoftë, realizimi i pritshmërive është ngushtësisht i lidhur me një ekonomi që funksionon formalisht, por padyshim edhe me reputacionin e mirë të profesionistëve. Për të garantuar cilësinë e përgatitjes profesionale, edukimi universitar cilësor duhet të pasohet me edukimin profesional dhe me avancim të njohurive mbi standardet teknike cilësore dhe të integritetit e sjelljes etike individuale dhe profesionale.

Çdo përpjekje për të luftuar informalitetin është e dobishme dhe e mirëpritur, pasi informaliteti ka ndikim negativ në çfarëdo lloj ekonomie.

Miratimi i ligjit për faturën dhe sistemin e monitorimit të qarkullimit, mendoj së do të krijojë një bazë të mire për të luftuar informalitetin dhe për ta bërë kontabilitetin dhe raportimin financiar jo vetëm e thjesht, të detyrueshëm por edhe të dobishëm për vendimmarrjen e një numri të madh të përdoruesve, ku padyshim vendimmarrja nga vetë biznesi merr rëndësi të dorës së parë.

Për sa i takon shërbimeve profesionale nga profesionistët e fushës, mendoj se gjatë vitit 2020 do të nisë një kthesë e rëndësishme duke kaluar nga shërbimet e pajtueshmërisë e të regjistrimeve tradicionale kontabël, në shërbime të tjera cilësore me natyrë interpretuese e që shtojnë vlerë për biznesin. Kështu, për mendimin tim do të shtohet nevoja për shërbime të konsulencës dhe për këshillime, në funksion të orientimit të bizneseve për ecurinë dhe zhvillimin e tyre në kushtet e reja.

Teknologjia, e cila po avancon me hapa të shpejtë, për anëtarët e profesionit përfshirë këtu personat fizik, firmat e vogla e të mesme (SMP) apo edhe ato të mëdha (Big 4), është nga njëra anë një mundësi e mirë për rritjen e tyre (pasi ndikon në zgjerimin e fushës së tyre të shërbimeve profesionale) dhe nga ana tjetër, një sfidë reale, pasi profesionistët kontabël duhet të vlerësojnë kapacitetet e tyre për të ofruar shërbime të reja.

Mendoj se është koha të mendohet për ristrukturime të duhura profesionale që mundësojnë shtim të vlerës për biznesin, është koha që dalëngadalë të mendojmë të largohemi nga shërbimet tradicionale kontabël, për t`u fokusuar në shërbime të reja, pasi edhe vetë bizneset po i largohen praktikave tradicionale, duke u bërë përherë e më komplekse.

Revista Monitor

Lëvizje te postimet